Woar blif de tied: De Nederlandse traditie van de oliebol

Foto 007 2018,,’Het weer is koud en guur als de dagen korten en de nachten lengen, maar de feesten van december brengen licht en warmte, met oud jaar: oliebollen.’’ Zo klonk het Polygoonjournaal in de jaren 50. Al eeuwen is het eten van oliebollen typisch Nederlands. De eerste oliebol werd gegeten door de Bataven en de Friezen in het begin van onze jaartelling.

Foto 001 2018
Het is een drukte van belang bij de Hollandse Gebakkraam op de Hoge Weerd – 2018.

Zoals ieder jaar wordt er in Epe door verschillende verenigingen en instanties geld gegenereerd via de verkoop van oliebollen. Ook commercieel gezien wordt menig bolletje aan de man gebracht. In al onze supermarkten worden wel oliebollen verkocht. Zoals elk jaar staat de Hollandse Gebakkraam van Peter Olde Scholtenhuis en Michel van den Esschert in de wijk Hoge Weerd. In 2010 zaten ze zelfs als de ‘zingende oliebollenbakkers’ in het tv-programma Man bijt hond.

Foto 002 2015

Hier is Marcel Commandeur druk in de weer voor de Stichting Semmy – 2015.

Voor goede doelen zoals voor de Stichting Semmy* worden er ieder jaar bij de bakkerij van Marcel Commandeur door een vaste groep vrienden uit Epe en Heerde oliebollen gebakken en verkocht. En bij Jumbo Van Andel was er onlangs weer een oliebollenactie voor de Stichting Kenya Kinderen**. Eigenlijk worden oliebollen het hele jaar door wel gebakken. Ook bij de Grote Kerk staat vaak een oliebollenkraam. Vele vereniging maken op die plek gebruik van het (geheime) recept van Jaap van Ruiven. Duizenden oliebollen worden er aan de man gebracht. Ook het Sint Maartensgilde bedient zich van de verkoop van oliebollen, een aantal malen per jaar staan de gildebroeders ook bij de Grote of Sint Maartenskerk.

Foto 003 2019
De zussen Dini en Leni Overbosch lusten op zaterdag 14 september 2019 ook wel oliebolletje.

Melkbussen vol

Mijn persoonlijke herinnering gaat terug naar de boerderij van mijn opa en opoe in Emst en in Oene. Ik praat dan over de jaren 50 en 60. Er werden hier melkbussen vol met oliebollen gebakken, zodat we eind januari nog konden genieten van deze lekkernij. Of er heden ten dage bij de boeren nog zoveel wordt gebakken is mij niet bekend. En natuurlijk kwam ook de appelflap*** voorbij. Ook bij mij thuis zie ik nog zo de emmer (met een theedoek erover) en beslag staan rijzen achter de kachel. Op het internet kom je trouwens ontzettend veel oliebolrecepten tegen.
Oliebollen bestonden niet in de vroege Nederlandse geschiedenis voor de zeventiende eeuw. Het deeg werd in een klein bodempje vet (reuzel, lijnzaadolie of raapolie) gebakken, waardoor je platte oliekoeken in plaats van oliebollen kreeg. De geschiedenis van deze oliekoeken gaat veel verder terug.

Foto 004 2014
Er worden bij Van der Wal Jolink aan de Brinklaan goede zaken gedaan. Momenteel bevindt de zaak zich aan de Markt 9 in Epe – 2014.

Germanen

Het vroegste spoor van de oliebol in Nederland is te vinden bij de Bataven en Friezen, aan het begin van de Christelijke jaartelling. Deze Germanen offerden aan het einde van december voedsel aan de goden om hen tevreden te stellen, met name de godin Perchta en andere boze geesten die rond deze dagen velen vermoordden. Hun offervoedsel hadden ze in meel gewikkeld en in de olie gebraad en het eindresultaat bestrooiden zij met witte meel. De vetheid van dit voedsel zou ervoor zorgden dat het zwaard van de godin Perchta van hun lichaam zou glijden.

Middeleeuwen

In de Middeleeuwen begon de oliekoek meer vorm te krijgen. Het was de gewoonte dat kerstmis het einde vormde van een tijd van vasten die op 11 november met Sint-Maarten begon. Het einde van deze vastenperiode werd gevierd met oliekoeken, die gemaakt werden van houdbare ingrediënten. Oliebollen werden ook veelal genuttigd omdat zij rijk aan vet en calorieën waren, en daarmee goed tegen de winterkou beschermden. Voor de rest speelden oliekoeken ook een belangrijke strategische rol ten tijde van een beleg. Omdat alle verse producten al snel op waren of niet lang goed bleven, sloegen veel kastelen meel en olie in. Wanneer er geen andere vormen van voedsel meer aanwezig waren, werden de oliekoeken opgegeten. In de late middeleeuwen ontstond de traditie om armen, die je een gelukkig nieuwjaar wensen, een oliekoek of andere traktatie te moeten geven. Maar dit liep soms ontzettend uit de hand omdat armen hier in groten getale misbruik van gingen maken en willekeurig allerlei wildvreemden geluk gingen wensen.

Foto 005 Meid met oliebollen 1652 Aangepast
Meid met Oliebollen, Aelbert Cuyp, – 1652


Zeventiende eeuw

Betere handelscontacten door de komst van het kolonialisme, en betere economische omstandigheden in het algemeen zorgden ervoor dat er meer en betere olijfolie kwam in de lage Nederlanden. Dit heeft tot gevolg gehad dat men meer olie kon gebruiken en het deeg dus de kans kreeg om een ronde vorm aan te nemen: de geboorte van de oliebol.

Negentiende eeuw

Pas in de negentiende eeuw werd de oliebol een traditionele lekkernij rondom Oud en Nieuw. De koppeling aan deze periode is, naast het feit dat het voedzaam eten is in koude tijden, gebaseerd op het laatmiddeleeuwse gebruik om de armen rond Oud en Nieuw op een speciaal plat wafeltje, knijpertje of kniepertje genaamd, of oliekoek te trakteren.

Eenentwintigste eeuw

Men heeft ook weer iets nieuws bedacht. ‘De Sinterklaas-Oliebol’. In de Telegraaf van zaterdag 30 november 2019 was er aandacht voor een winkel in Amstelveen. Hier krijgt de oliebol een speculaassmaakje en wordt de bol opgeleukt met strooigoed op een geglazuurde onderlaag. Dit strooigoed kan bestaan uit smarties, minimarshmellows, minicaramelblokjes hagelslag en meer. Ook is er de hartige oliebol met kaas en bosui of een variant met chorizo, parmezaan en paprika. De Hollandse Gebakkraam van Peter Olde Scholtenhuis en Michel van den Esschert op de Hoge Weerd verkoopt zelfs oliebollen met aardbeien.
Foto 006 2018

Nog een keer een sfeerbeeld bij de Hollandse Gebakkraam op de Hoge Weerd, waar men zich over klandizie niet hoeft te beklagen – 2018.

Voor mij persoonlijk hoeft het niet zo nodig. Laten we die oer-Nederlandse traditie van de oliebol, met gewoon krenten, sukade en rozijnen in zijn waarde laten, en er niet mee lopen rommelen. Want laten we wel wezen, als het einde van het jaar nadert, willen we echte oliebollen. Voor menigeen is oudejaarsavond niet compleet als er geen schaal gevuld met dit calorierijke baksel op tafel staat. Een traditie met diepe wortels die gelukkig nog springlevend is.
Foto 007 2018

Lekkere spetterende oliebollen wachten hier op hun klanten – 2018.

Bronnen:

- Website IsGescheidenis.nl
- Website Wikipedia - De vrije encyclopedie

Foto’s:

1, 2, 3, 4, 6 en 7 – Bert Hanekamp.
5. – Meid met een kookpot vol oliebollen, Aelbert Cuyp, circa 1652 (public domain) via Wikimedia Commons.

Foto extra Heerlijke Oliebollen 2019

* Het doel van de Stichting Semmy, is het verlengen van de levensverwachting en uiteindelijk het vergroten van de overlevingskansen van kinderen die getroffen zijn door hersenstamkanker.

** De Stichting Kenya Kinderen zet zich in om de leefomstandigheden van kinderen in de Rift Valley in centraal Kenia te verbeteren. De projecten die hiervoor zijn opgezet hebben betrekking op hygiëne, voeding, opvang en scholing. De stichting onderhoudt persoonlijke contacten met haar partner in Kenia ‘Boresha Maisha va Mtoto Mkenya’.

***Appelflap is de benaming voor een soort gebak. De appelflap is gemaakt van bladerdeeg, driehoekig van vorm en gevuld met een mengsel van appelblokjes en kaneel, eventueel aangevuld met amandelspijs, krenten en/of rozijnen.
Tijdens of direct na het bakken wordt kristalsuiker over de appelflap gestrooid. Kwaliteitsappelflappen onderscheiden zich door het gebruik van roomboter in plaats van margarine en in de vulling een toevoeging van citroenrasp en een beetje rumsmaak.
Voor appelflappen wordt de Golden Delicious veel gebruikt, omdat deze appels het hele jaar door beschikbaar zijn. De Schone van Boskoop heeft een hogere zuurgraad en is steviger, waardoor smaak en structuur tijdens het bakken beter behouden blijven.
Met name in Noord- en Oost-Nederland wordt de benaming 'appelflap' gebruikt voor het gerecht dat elders appelbeignet heet, een heel ander gefrituurd appelgerecht.

(Gert van den Esschert – lohuizerbrink-epe.nl – 009-2019) 

lohuizerbrinklogo

 

Laat je reactie achter

Reageer als gast

0
algemene voorwaarden.
  • Geen reacties gevonden

 

Iets melden of vragen?
[email protected]

 

EMD 3 cover Aangepast

Als er een prijs zou worden uitgereikt voor het boek dat bij de lezers het meeste enthousiasme losmaakt, gaat die zonder twijfel naar 'Epe mien däärpien 3'. Hier een persbericht en hier een interview met auteur Gert van den Esschert. Verkrijgbaar bij Boekhandel Bosch, de Read Shop en Uitgeverij Gelderland.

buukies

Twee prachtige boeken van Gert. De eerste druk van deel 1 was uitverkocht, maar er is een herdruk gekomen die onder meer bij Uitgeverij Gelderland te koop is. Deel 2 is nog bij de boekhandels Bosch en Bruna in Epe verkrijgbaar en bij de uitgever aan de Hoofdstraat ook online.

Copyright www.epernet.nl

Niets mag zonder toestemming van de redactie worden overgenomen.