Woar blif de tied: Over raatakkers en langs grafheuvels

Foto 004. Een mooi schoongehouden Grafheuvel AangepastOnder de deskundige en enthousiaste leiding van Wim van ’t Einde uit Vaassen hebben de leden van de historische vereniging Ampt Epe genoten van een prachtige wandeling. Wim is lid van de nieuwe werkgroep van Ampt Epe, de ACE - Archeologisch Cultuurhistorisch Erfgoed. Onder bijzondere mooie en zonnige weersomstandigheden en een temperatuur van zo’n 18 graden hadden de leden absoluut niet te klagen.

 

We verzamelden ons op de parkeerplaats aan de Gortelseweg in Vaassen die zich recht tegenover de Wildweg bevindt. Op het programma stond een wandeling van ruim twee uur. De tocht voerde langs raatakkers, grafheuvels en mooie meanderende beken. We werden van tevoren verzocht goede wandelschoenen aan te doen. Dit bleek geen overbodige luxe op de vaak mulle en stoffige zandwegen.

Grafheuvels in een rechte lijn met de N.H. Kerk te Epe

De eerste stop was bij een aantal grafheuvels, die - en dat is opvallend - in één rechte lijn liggen met de Grote of Sint Maartenskerk te Epe. Waarschijnlijk heeft dit te maken met de stand van de zon, maar zekerheid is hier niet over. Binnen de Eper gemeentegrenzen ligt een unieke grafheuvellijn. Deze 6 km lange lijn met zo'n 46 grafheuvels is de langste van Europa en loopt dus in rechte lijn van Epe naar Niersen. In totaal liggen er zo'n 150 grafheuvels in de gemeente Epe. Ze laten zien dat de gemeente Epe al zo'n 7000 jaar bewoond is geweest. Het was koningin Wilhelmina die in 1907 Jan Hendrik Holwerda, verbonden als conservator van het Leidse Rijksmuseum van Oudheden (RMO), verzocht om enkele grafheuvels in Kroondomein Het Loo te onderzoeken. Bij het onderzoek kwamen menselijke beenderen tevoorschijn, dat wees op een graf.

Foto 001. Grafheuvel Aangepast

Een grafheuvel zoals die te vinden zijn in het Kroondomein bij Niersen.

Een Galgenberg ter afschrikking

Ook stonden we stil voor een heuse Galgenberg. Dat is een heuvel waarop vroeger een galg stond om ter afschrikking de lijken van ter dood veroordeelden ten toon te stellen.
De galgen werden vaak langs doorgaande wegen aan de grens van een dorpsgebied ingericht om mogelijk criminele reizigers af te schrikken. Soms stond er ook een paal met een rad erop bij. Niet alle galgen stonden op een heuvel: er zijn ook galgenvelden bekend. Utrecht heeft een galgenwaard. Sommige galgenbergen zijn hergebruikte prehistorische grafheuvels.
Meestal werd het martel- en doodvonnis ergens in het centrum van de bewoning ten uitvoer gelegd, zodat er veel volk kon komen kijken. Daarna werd het lijk naar de galg of het rad aan de grens van het rechtsgebied gebracht om daar geëxposeerd te worden.
Na 1800 zijn de galgen en raderen opgeruimd, maar de galgenberg bleef.

Een ‘erfgoed Poller’ voor extra informatie

Wim van ’t Einde liet ons ook op een zogenaamde ‘erfgoed poller’ zien die geplaatst staan bij deze grafheuvels. Het zijn een soort ronde vitrinekastjes die uit de grond getrokken kunnen worden en voorzien zijn van informatie en een voorwerp, zoals een replica van een speerpunt. Wim vertelde dat een grafheuvel een door mensen opgeworpen heuvel is waarin de resten van de overledenen werden bijgezet. Dat gebeurde al vanaf de late steentijd (ca. 2800 jaar voor Chr.). Vaak werd de heuvel omringd door een greppel of een rij palen. Ook staan er bij de grafheuvels kleine bordjes met het opschrift ROB, wat betekent dat de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek zich heeft beziggehouden met het onderzoek van deze grafheuvel.

Foto 002. Een erfgoed Poller Aangepast

Een ‘erfgoed poller’ zoals er vele in het Kroondomein zijn te vinden.

De grootste stuwwal van Europa is de Veluwe

Tevens wees Wim ons op het hoogteverschil in het landschap, hoe het landschap zich gevormd heeft tijdens de voorlaatste ijstijd, zo'n 150.000 jaar geleden. Landijs vanuit het noorden zorgde toen voor het ontstaan van enorme stuwwallen. De grootste stuwwal van Europa is de Veluwe. Zelf kunnen we heel veel vinden op de site van het Kadaster (www.ahn.nl). Wim is een stevige doorstapper en had de pas er goed, hij houdt kennelijk niet van treuzelen. Uiteraard werd er regelmatig gestopt, af en toe staande op een grote boomstam wist hij de mensen te boeien en weer wetenswaardigheden toe te voegen aan deze prachtige tocht.

Foto 003. Sfeerbeeld heide Aangepast

Een mooi sfeerbeeld van het Kroondomein in Niersen

De Archeologiewacht zorgt dat de grafheuvels zichtbaar blijven

Het was een afwisselende wandeling. Wim vertelde dat nog niet alle grafheuvels zijn onderzocht en dat er dus beslist nog schatten uit de prehistorie, de oertijd, verscholen moeten liggen. Ook vertelde hij dat er een Archeologiewacht is in de gemeente Epe (allemaal vrijwilligers). Zij helpen bij het beheer van deze grafheuvels in onze gemeente. In de herfst, winter en het vroege voorjaar plegen zij op (vier tot zes) zaterdagmiddagen onderhoud. Het onderhoud bestaat er onder andere uit het verwijderen van de jonge scheuten van bomen die voor nazaten hebben gezorgd. Iets minder beheerst gaan de zwijnen te werk, die regelmatig driftig in en rond de heuvels zitten te wroeten.

Foto 004. Een mooi schoongehouden Grafheuvel Aangepast

De Archeologiewacht zorgt dat de grafheuvels zichtbaar blijven.

Raatakkers in een glooiend landshap

De raatakkers waar we langs kwamen zijn ook heel bijzonder. Ze zijn nauwelijks waarneembaar in het landschap, maar op de kaarten van het Kadaster wordt het reliëf goed weergegeven. Zo zijn de talloze akkers, zoals afgeplatte grasveldjes, in het heideveld goed zichtbaar. Wij als leken weten we nu dat deze plekken in het glooiend landschap raatakkers zijn. Deze rechthoekige akkers, zoals die vanaf de Late Bronstijd tot in de Romeinse tijd werden gebruikt, waren voor de verbouw van primitieve, wat ruwere graansoorten zoals emmertarwe en spelt.

Foto 005. Wim van t Einde met aandachtige deelnemers Aangepast

Onze gids Wim van ’t Einde had aandachtige toeschouwers.

Groene enclave met een prachtig bekenstelsel

Ook voerde de wandeltocht langs bijvoorbeeld de Hartense Molenbeek met ‘t Klunder Molentje of in het dialect het Clundersmeulentje geheten. Helaas is het molentje in verval, over zijn wat muurresten en een waterval. Tussen 1672 en 1690 én na 1721 was deze kleine watermolen, zoals bijna alle watermolens in Vaassen, eigendom van de familie Van Isendoorn, de bewoners van de Cannenburch.

Foto 006. In De Motketel Aangepast

Het gebied De Motketel in Niersen is adembenemend mooi.

Tevens kwamen we door het gebied van het bosreservaat De Motketel. Het is een fraai gebied waar de sprengkoppen van de Hartense Molenbeek, de Geelmolenbeek en de Rode Beek op loopafstand van elkaar te vinden zijn. Het is een groene enclave die grenst aan de buurtschap Niersen. Dr. Dirk Otten schrijft in zijn boekje over Veldnamen en oude boerderijnamen (blz. 86) in de gemeente Epe dat de Motketel misschien; “laagte met humus” betekent. Er zijn ook verhalen die vertellen dat een mot een zwijn zou zijn. Zo zou het een laagte zijn waar zwijnen graag komen. En dat is logisch in een “laagte met humus”.

Foto 007. mooi bekenstelsel In De Motketel Aangepast

Prachtig bekenstelsel in het Motketelgebied.

Urnenvelden in lage grafheuvels

Als laatste voerde de tocht naar een urnenveld op de hoek Gortelseweg met de Wildweg, aan de overkant van het parkeerterreintje. Het ziet eruit als een grafheuvel. Hier werden vanaf zo’n 800 voor Chr. tot het begin van onze jaartelling (ijzertijd) de overledenen gecremeerd. Hun resten werden in urnen bijgezet in lage grafheuvels: de zogeheten urnenvelden. De mensen begroeven er hun doden en gaven ze spullen mee, de zogenaamde grafgiften, zoals stenen bijlen, vuurstenen pijlpunten en bijvoorbeeld een trechterbeker. Door deze grafgiften, die door archeologen werden ontdekt, leren we steeds meer over hoe de mensen in de prehistorie leefden. Ook hier is een ‘erfgoed poller’ om meer te weten te komen over deze urnenvelden.

Foto 008. Op weg naar de urnenvelden. Aangepast

Deze weg voerde ons naar de urnenvelden.

Kortom, alle deelnemers hebben weer heel wat kennis tot zich kunnen nemen.
Dit schreef een nieuw lid na de wandeling. ,,Complimenten aan de organisatie en de uitvoering! Graag meld ik me aan als lid na de zeer leerzame, boeiende en mooie wandeling langs grafheuvels en raatakkers op 30 maart 2019."
En inderdaad, het was van de eerste tot de laatste minuut genieten van de prachtige grafheuvels en raatakkers in Kroondomein Het Loo bij Niersen, en niet in de laatste plaats door de inspirerende vertelling van Wim van ’t Einde.

Wilt u lid worden van Ampt Epe, dan kan dit via de website: www.ampt-epe.nl.

Foto’s: Sjaan Durberg-Bosveld.

(Gert van den Esschert – lohuizerbrink-epe.nl – 002-2019)

lohuizerbrinklogo 

Laat je reactie achter

Reageer als gast

0
algemene voorwaarden.

Iets melden of vragen?
[email protected]

Epe mien däärpien 3

EMD 3 cover Aangepast

Als er een prijs zou worden uitgereikt voor het boek dat bij de lezers het meeste enthousiasme losmaakt, gaat die zonder twijfel naar 'Epe mien däärpien 3'. Hier een persbericht en hier een interview met auteur Gert van den Esschert. Verkrijgbaar bij Boekhandel Bosch, de Read Shop en Uitgeverij Gelderland.

buukies

Twee prachtige boeken van Gert. De eerste druk van deel 1 is uitverkocht, maar er komt vermoedelijk een herdruk waarvoor hier kan worden ingeschreven. Deel 2 is nog bij de boekhandels Bosch en Bruna in Epe verkrijgbaar en bij de uitgever aan de Hoofdstraat ook online.

Copyright www.epernet.nl

Niets mag zonder toestemming van de redactie worden overgenomen.