Woar blif de tied: De Martha’s Hoeve van de familie Buys Ballot

1. Marthas Hoeve 1928 1640x1055 (Custom) (Custom)Onlangs kreeg ik een mooie prentbriefkaart in mijn verzameling met daarop wat vaag tussen de bomen een afbeelding van de Martha’s Hoeve. Nu heb ik niet alleen een mooie verzameling prentbriefkaarten, maar ook verschillende boeken uit de gemeente Epe en omringende dorpen. In één van die boeken komt onderstaande geschiedenis van de Martha’s Hoeve en andere gebouwen in De Dellen naar voren.

Dit prachtige historische boek heet: “Een oase in het Heerderdal” van de Lodewijk Rondeboom. Hij belicht hierin tweehonderd jaar geschiedenis van landgoed De Dellen, van 1803 tot 2003. De Martha’s Hoeve en de Elisabeth Hoeve stonden vanuit Epe gezien aan het einde van de Dellenweg, in de nabijheid van de Nieuwe Zuidweg, vroeger ook wel Betonweg genoemd.

1. Marthas Hoeve 1928 1640x1055 (Custom)

De Martha’s Hoeve - 1928.

De Dellen heeft vier eigenaren gehad. De eerste was de Hattemer Herman Willem Daendels in de periode 1803 tot 1816, daarna kwam De Dellen in handen van Frans Thomas Engelenburg en De la Sablonière van 1816 tot 1851 en vervolgens de familie Buys Ballot van 1851 tot 1929. Zij allen hielden zich bezig met de ontginning van de woeste grond. Heidevelden werden omgevormd tot akkers en er werden stallen gebouwd voor de schapen, koeien en paarden. Ondanks bemesting bleef de bodem schraal, zodat men overging om het gebied te bebossen. Het landgoed De Dellen werd in 1929 aangekocht door de Stichting Het Geldersch Landschap, dit om het te behoeden voor dreigende versnippering en bebouwing.

2. Marthas Hoeve 1925 1750x903 (Custom)

De Martha’s Hoeve met links Cornelis Sebastiaan Buys Ballot en rechts de familie van bosbaas Jan van Loo. – 1925.

De meeste Epenaren, maar ook velen van ver daar buiten, kennen de naam Buys Ballot. De naam is verbonden aan de meteorologie. C.H.D. (Christophorus Henricus Didericus) Buys Ballot werd in 1817 geboren als zoon van een dominee, in het plaatsje Kloetinge op Zuid-Beveland, dat nu valt onder de gemeente Goes in de provincie Zeeland. Hij studeerde in Utrecht en werd in 1844 lector in de geologie, mineralogie en scheidkunde. In 1847 werd hij aangesteld als buitengewoon hoogleraar in de wiskunde en verscheen zijn eerste meteorologische publicatie. Hij stichtte op 31 januari 1854 met overheidssteun het Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut op of te wel het KNMI.
In 1851 kocht Lambertus Frederik Ballot bij “inzet” van de erven Engelenburg het landgoed De Dellen voor 15.000 gulden. Het eigendom werd voor de helft op naam van C.H.D. Buys Ballot gezet en voor de andere helft op naam van zijn minderjarige zoon, Cornelis Sebastiaan. Deze Cornelis Sebastiaan Ballot studeerde rechten en promoveerde op 19 juni 1874. Hij bleef ongetrouwd en emigreerde in 1875 naar Nederlands-Indië en werd aangesteld als Eerste Commies bij het departement van Justitie. In 1892 kwam zijn vader te overlijden en werd hij de eigenaar van de gehele Dellen. Cornelis Sebastiaan hield veel van dieren en vooral van zijn foxterriër, genaamd Pipo. In 1913 had hij een grafkelder laten bouwen, een ruimte bekleed met witte tegels, midden op een heideveld op De Dellen. Twee jaar later overleed zijn trouwe metgezel Pipo. Aanvankelijk werd het beest in een stenen hondenhok naast de grafkelder begraven. Later werd Pipo bijgezet in de grafkelder. Toen Cornelis Sebastiaan Ballot op 77-jarige leeftijd in 1928 in ’s-Gravenhage kwam te overlijden, werd hij conform zijn wens bijgezet in de grafkelder, naast het kistje van Pipo. Op het grafmonument staat het familiewapen afgebeeld en de lijfspreuk van de familie Buys Ballot: “Le sage espère en Dieu” – “De wijze vertrouwt op God”.

3 en 4

Het graf van Cornelis Sebastiaan Buys Ballot – 1928.

Er werd in opdracht van C.H.D. Buys Ballot een drietal huizen in De Dellen gebouwd. Het eerste huis, dat in 1857 gebouwd werd, kreeg de naam Martha’s Hoeve, genoemd naar zijn schoonmoeder. De hoeve lag op een hoogte van 39 meter boven NAP en had een dertig meter diepe put. Vervolgens kwam in 1858 de Boerderij Lommerlust gereed. De eerste steen werd gelegd door zijn zoon Cornelis Sebastiaan. Daar de boerderij toen in een zodanige slechte staat was, liet het Gelders Landschap het bouwsel in de jaren zestig afbreken. En als laatste werd in 1874 nog de Elisabeth’s Hoeve gebouwd, genoemd naar zijn vrouw Elisabeth Hester en zijn dochter Henriëtte Elisabeth. De Martha’s Hoeve werd door de familie Ballot gebruikt als zomerverblijf, in de winter verbleef men in hun woonplaats Utrecht.

5. Boerderij Zomerlust 1750x1279 (Custom)

De boerderij Lommerlust geschilderd door J. Kleintjes – 1932.

Na het overlijden van Cornelis Sebastiaan woonde zijn halfbroer uit Vleuten er ’s zomers enkele weken. Martha’s Hoeve is door de Duitsers in de Tweede Wereldoorlog geheel leeggeroofd. Monumentale bedden en een wand met schilderijen verdwenen. Op 1 mei 1949 werd de Martha’s Hoeve door brand verwoest. De boerderij kon niet gered worden omdat domweg het bluswater ontbrak. De woning was toen in het bezit van A.F.K. Buys Ballot. Er staan nu zeven lindebomen die de voormalige Martha’s Hoeve markeren.
Op 10 meter van de Martha’s Hoeve stond de Elisabeth Hoeve, die gebruikt werd door de bosbaas. De eerste bosbaas op De Dellen was Gerrit Berghuis. Hij verdiende 60 cent per dag en woonde in 1868 in een klein wit boerderijtje aan de Oude Eperweg. Als opvolger kwam Jan van den Burg, die eerst begon als schaapsherder op De Dellen en later daar herbergier werd. In 1959 werd het pompstation van het Waterbedrijf Gelderland, even voorbij het hertenkamp aan de Dellenweg, in gebruik genomen. Het gevolg was dat de waterputten van beide hoeves droog vielen. Zo moesten de bewoners van de Elisabeth Hoeve elke week met een tank water halen bij datzelfde waterleidingbedrijf.

6. Elisabeth Hoeve - 1935 1750x1019 (Custom)

De Elisabeth Hoeve, woonboerderij van de bosbazen- 1935.

Achtereenvolgens woonden in de Elisabeth Hoeve de bosbazen Lambertus Johannes van Burken, Jan van Loo en als laatste woonde hier de familie Chr. Muller, wiens dochtertje Roosje op woensdag 12 september 1973 na misbruikt te zijn, op 15-jarige leeftijd om het leven werd gebracht en onder een heidestruik nabij de woning werd gevonden. Gelukkig kon de dader binnen 24 uur worden opgepakt. Met zijn negenjarig zoontje is de heer Muller daar nog blijven wonen, tot opnieuw het noodlot toesloeg: een brand verwoestte in 1987 zijn gehele huis. De brand ontstond doordat drogend wasgoed bij de kachel vlam vatte. De Elisabeth Hoeve, die geen stromend water, gas en licht had, was het laatste huis aan de Dellenweg. De verlichting kwam tot stand met olielampen, grammofoonplaten werden op een pick-up gedraaid met batterijen en de televisie werd op de accu van de auto aangesloten. Toch woonde de familie Muller er met veel plezier. Na de brand werd de hoeve niet meer herbouwd.  
Horeca in De Dellen.

7. Herberg in de Delle bij Heerde - 1911 1640x1041 (Custom)

Herberg in De Dellen bij Heerde – 1911.

In 1803 begon dus Herman Willem Daendels met de ontginning van het Heerderdal. Tevens liet hij zo rond 1800 een heuse herberg bouwen genaamd Herberg „De Dellen”. Deze werd tevens gebruikt als Posthuis langs de Koninklijke postroute over de Noord-Veluwe. De bewoners van Epe of Heerde haalden hier hun post op. In 1823 werd het eerste postdistributiekantoor in Epe gevestigd. Van hieruit werd de verdere distributie van brieven verzorgd. De herberg stond in 1811 in het middelpunt van een “tiensprong” van wegen. Men kon hier richting Tongeren, Amersfoort (twee wegen), Elburg, Oldebroek, Hattem (twee wegen), Heerde, Epe en naar het nabijgelegen Erf van Daendels. Vanaf dit laatste punt ging de weg richting Kolthoorn, even ten noordwesten van Heerde gelegen. De herberg werd in deze periode bewoond door Jan Andries Helt (bouwmeester en herbergier). Tegenover het Posthuis liet Daendels een huis bouwen waarin acht arbeidersgezinnen konden wonen. De schuur aan de westzijde van het Posthuis lag als het ware in het verlengde op de kruising van de Hessenweg de Amersfoorderweg en de Elburgerweg. Reizigers konden via de Hessenweg zo met paard en wagen de schuur naar binnen rijden. Het oude Posthuis raakte in verval. Het was C.H.D Buys Ballot die het tussen 1851 en 1870 in zijn geheel liet restaureren tot uitspanning de Oude Herberg. De bekendste herbergier werd Lambertus van den Burg (1852-1924).

8. Uitspa 1624x1055 (Custom)

Uitspanning De Dellen Gld. – 1929.

De soldaten van de Legerplaats bij Oldebroek gelegerd op ‘de Knobbel’ hadden er graag een half uurtje lopen voor over om hier een borrel te drinken. De soldaten waardeerden er de huiselijke sfeer, er werd gekaart en gezongen bij het licht van de petroleumlamp. De eerste tientallen jaren van de 20ste eeuw werd de Oude Herberg een bekend doel voor menig uitstapje. Verschillende scholen uit de wijde omgeving kwamen er om te spelen achter het huis en om limonade te drinken.  In 1933 werd de Oude Herberg afgebroken. In opdracht van het Geldersch Landschap werd aan de Nieuwe Zuidweg 2 een nieuw complex gebouwd, het Hotel en Theehuis De Dellen.

9. Theehuis in den Dellen Epe - 1935 1624x1047 (Custom)

Theehuis in den Dellen Epe – 1935.

De architect was de Epenaar W.A. Lensvelt (1887-1961). Hij was een architect die villa’s liet bouwen met kenmerken van de Engelse landhuisstijl. Willem Adriaan Lensvelt heeft onder andere het Heerder raadhuis laten bouwen en was de architect van de Van Ark’s Koek- en Beschuitfabriek in Heerde. Het hotel had acht tweepersoons slaapkamers. Het pand werd in de Tweede Wereldoorlog gevorderd door de Duitse Wehrmacht. Na de bevrijding waren er nog een aantal Canadese soldaten gevestigd. Het Hotel en Theehuis De Dellen was in 1955 in handen gekomen van het Ministerie van Defensie, die de exploitant de familie W.C. van Aalst-Van den Hoff had uitkocht voor ƒ 53.260,--. Dit uitkopen hield verband met de uitbreiding van het schietterrein van het Artillerie Schietkamp Oldebroek gedurende maximaal 75 dagen per jaar. De bewoners van een drietal woningen in De Dellen ontvingen een vergoeding van ƒ 7,50 per volwassene en ƒ 5,- per kind per dag.

10. Epe - Hotel De Dellen - 195 1668x1043 (Custom)

Epe – Hotel De Dellen – 1950.

Tijdens schietoefeningen op het Artillerie Schietkamp ging het een keer goed mis. Op 4 december 1953 lag de oude boerderij van pachter Hendrik Roke aan de Oude Eperweg per vergissing onder vuur. Er vielen dertien mortiergranaten binnen een straal van 100 meter rond de boerderij. Er werd gelukkig alleen een twaalftal bomen geraakt en er werden gaten in de grond geslagen met een doorsnede van tweeënhalve meter en een diepte van 80 centimeter. Er vielen gelukkig geen gewonden. De gemeente Heerde verklaarde de boerderij in 1969 als onbewoonbaar. De laatste bewoners, de familie Kwakkel, gingen akkoord met de ontruiming. De boerderij werd in 1969 afgebroken.

11 en 12

De boerderij van pachter Hendrik Roke richting Heerde (links) en richting Nieuwe Zuidweg (rechts) -1949.

Ook heeft er in de directe nabijheid van het Hotel en Theehuis De Dellen nog een horecagelegenheid gestaan, namelijk uitspanning De Oude Dellen oftewel Het Meinhuis, aan de Dellenselaan 2. Deze uitspanning, met een heuse speeltuin en een bassin met motorbootjes, werd in opdracht van Lambertus van den Burg, de herbergier van theehuis De Dellen, gebouwd. Zijn dochter Dina legde de eerste steen. Het was een ideale uitgaansgelegenheid voor lagere scholen en menig schoolreisje werd naar de Dellen georganiseerd. Er reed zelfs een bus tussen Heerde en De Oude dellen. De naam van Meinhuis is afkomstig van de daar gehouden houtverkopen. Als men een bepaalde partij hout wilde kopen, moest er “Mijn”! geroepen, men mocht beslist geen “Ja!” roepen. Dit hout werd ook wel ‘boerengeriefhout’ genoemd. Ieder jaar werden in De Dellen publieke houtverkopen gehouden voor particulieren. Er werden dan zo ongeveer tweehonderd kavels aangeboden zoals zaaghout, bergroeden, weidepalen en brandhout. De Dienst der Domeinen kocht deze uitspanning aan in 1950 en liet het eveneens in 1968 afbreken.

13. - Bootjes Vijver bij het Meinhui 1277x846 (Custom)

Henk van Ouwerkerk met zijn zoon Hans (6) in de ‘bootjesvijfer’ met op de achtergrond een mooie speeltuin bij het Meinhuis – 1949.

De Dellen, een van de mooiste pareltjes van de gemeenten Epe en Heerde en ons land.

 

Bronnen:
-    Boek: De geschiedenis van landgoed De Dellen (1803-2003) – Titel: Een oase in het Heerderdal, auteur Lodewijk Rondeboom – 2003.

Foto’s:
Kleurenfoto’s: Privé-archief Bert Hanekamp.
Overige foto’s: Collectie Lohuizerbrink.


(Gert van den Esschert – lohuizerbrink-epe.nl – 002-2014)

Laat je reactie achter

Reageer als gast

0
algemene voorwaarden.
  • jan dul

    herstel,

    de datum klopt wel en de sneeuw dus niet , excuus

    jan dul

  • jan dul

    Ik wil hier reageren op de genoemde dood van Roosje Muller. Zij werd niet gevonden onder een heidestruik,
    Zij werd gevonden in een bossage aan de plakkenweg bij veesen waar deze de wetering kruist.
    Ook de datum heb ik mijn ernstige twijfels over.
    Zij werd mede laat gevonden doordat ze gedeeltelijk onder de sneeuw lag.
    ook werden wij in ons stamcafe(Jan tromp/het stationnetje) ondervraagd door rechercheurs.
    dat was ook op een donker koude avond.
    het gebeuren maakte destijds grote indruk op mij mede omdat ik zelf ook 15 jaar was

  • Hennie Bonhof

    Beantwoordde: jan dul

    Ik wil even reageren dat Roosje Muller wel aan de dellenweg is gevonden, maar dat Jan haar verward met een andere moord die van een onderwijzeres uit Epe volgens mij was dat Jannie Heida die werd gevonden aan de plakkenweg.

  • Christel Van den Esschert

    Wat een mooi en interessant stukje geschiedenis om te lezen!! X

Iets melden of vragen?
[email protected]

buukies

Twee prachtige boeken van Gert. De eerste druk van deel 1 is uitverkocht, maar er komt vermoedelijk een herdruk waarvoor hier kan worden ingeschreven. Deel 2 is nog bij de boekhandels Bosch en Bruna in Epe verkrijgbaar en bij de uitgever aan de Hoofdstraat ook online.

 

boek 1Nieuw boek van Bert op komst!
Epe op z'n mooist in beeld.

Klik hier voor informatie.boek 2

Copyright www.epernet.nl

Niets mag zonder toestemming van de redactie worden overgenomen.